PM2.5-i azaltmak Altsgeýmer keseliniň ýaýramagyny azaldyp bilermi?

PM2.5 howadaky aerodinamik ekwiwalent diametri 2,5 mikrometr ýa-da ondan az bolan, ownuk bölejikler diýlip hem atlandyrylýan bölejik maddalara degişlidir. Onuň diametri adam saçynyň galyňlygynyň 1/20 böleginden az, bu bolsa bu kiçijik bölejikleriň howada uzak wagtlap asylgy galmagyna mümkinçilik berýär.

Çeşmeler kömür ýakylmagyndan, nebit bilen işleýän awtoulaglaryň işlenen gazlaryndan, ýol tozandan, gurluşyk tozandan, senagat tozandan, aşhana tüsselerinden, galyndylary ýakmakdan we saman ýakmakdan, şeýle hem howadaky kükürt dioksidiniň, azot oksidleriniň we uçujy organiki birleşmeleriň çylşyrymly himiki reaksiýalary arkaly emele gelen ikinji derejeli ownuk bölejiklerden gönüden-göni zyňyndylary öz içine alýar.

Mysal üçin, şäherlerde agyr ulaglaryň gatnawy PM2.5 saklaýan işlenen gazlary çykarýar; demirgazyk sebitlerde gyşda merkezi ýyladyş üçin kömür bilen işleýän kazanlar hem köp mukdarda PM2.5 öndürýär.

Kiçi ölçegliligi, zäherli we zyýanly maddalaryň köp mukdarda bolmagy, atmosferada uzak wagtlap ýaşamagy we daşalma aralygynyň uzak bolmagy sebäpli PM2.5 adam saglygyna we howanyň hiline has uly täsir edýär. Ol uzak aralyklara gidip, uly meýdanlara täsir edip biler.

Dem alnanda, PM2.5 gönüden-göni bronhlara girýär, öýkenlerde gaz alyş-çalşygyna päsgel berýär we astma, bronhit we ýürek-damar keselleri ýaly keselleri döredýär. Barlaglar kiçi bölejikleriň saglyk üçin has uly howp döredýändigini görkezýär; PM2.5 hatda bronhlar we alweolalar arkaly gana girip bilýär, bu ýerde ereýän zyýanly gazlar we agyr metallar adam saglygyna has agyr zyýan ýetirýär.

Ylmy-barlag topary 65 ýaşdan uly 27,8 million ABŞ raýatynyň saglyk ýazgylaryny yzarlamak we seljermek üçin 18 ýyl sarp etdi, ýerli howanyň hapalanmagy baradaky maglumatlary poçta indeksi boýunça deňeşdirip, PM2.5 bilen Altsgeýmeriň arasyndaky gatnaşygy öwrendi. Öň ylmy jemgyýet, umuman, howanyň hapalanmagynyň gipertoniýa ýa-da depressiýa ýaly kynçylyklary döredip, töwekgelçiligi gytaklaýyn artdyryp biljekdigine ynanýardy, ýöne bu täze gözleg bu pikiri ýok edýär.

Maglumatlar şeýle hem esasy açyşy ýüze çykardy: insult geçiren hassalarda Altsgeýmer keseliniň töwekgelçiligi has ýokary. Barlagçylar insultlaryň gan-beýni päsgelçiliklerine zyýan ýetirýändigini, PM2.5 bölejikleriniň ýa-da olaryň iltihaply mediatorlarynyň beýnä girmegini we nerw zeperlenmesini güýçlendirmegini ýeňilleşdirýändigini düşündirdiler. Ownuk bölejikler beýni dokumalaryna gönüden-göni zyýan ýetirmek, sistematik iltihaplanmany döretmek we patogen beloklaryň toplanmagyna ýardam bermek arkaly neýrodegeneratiw üýtgeşmeleri çaltlaşdyryp biler.

Bu gözegçilik barlagy sebäp-netije gatnaşygyny doly tassyklap bilmese-de we içerki ýa-da iş ýerindäki gurşawdan hapalanma täsiriniň maglumatlaryny öz içine almasa-da, ol Altsgeýmer keseliniň etiologiýasy boýunça barlaglar üçin täze ugur döredýär. Täze Günorta Uels Uniwersitetiniň psihology Simone Reppermund bu barlagyň, esasanam ýerli derejede has köp wagt geçirýän we kognitiw pese gaçmagyň ýokary töwekgelçiligine duçar bolýan gartaşan adamlar üçin, demensiýanyň öňüni almakda sagdyn jemgyýetçilik gurşawynyň möhümdigini nygtaýandygyny belledi.

Häzirki wagtda Altsgeýmer keseliniň bejergisi ýok. Bu gözleg akademiki jemgyýete onuň töwekgelçilik faktorlary barada has giňişleýin düşünje berýär we öňüni almak üçin täze garaýyş hödürleýär — howanyň hilini gowulandyrmak Altsgeýmer keseliniň töwekgelçiligini azaltmagyň möhüm serişdesine öwrülip biler.

Häzirki wagtda arassa howa ulgamlary esasan iki görnüşli PM2.5 süzgüç tehnologiýalaryny ulanýar:
1. Mehaniki süzgüçleme: Howadaky bölejikleri tutmak üçin ýokary netijeli süzgüçleri ulanmak.
2. Elektrostatik ýagyş: Mikro-hapalandyryjylary adsorbsiýa etmek üçin ýokary woltly statik elektrik energiýasyny ulanmak.

Iki usulyň hem artykmaçlyklary we kemçilikleri:
1. Mehaniki süzgüçleme artykmaçlyklary:
Başlangyç maýa goýumlary az, durnukly iş, ýokary howpsuzlyk we tehniki hyzmatyň aňsatlygy (süzgüçleri çalşyrmagyň aňsatlygy).
2. Kemçilikleri: Süzgüji çalşyrmak üçin yzygiderli çykdajylar gerek bolýar; süzgüç netijeliligi elektrostatik tehnologiýadan biraz pes.

1. Elektrostatik ýagyşyň artykmaçlyklary: Ýokary süzgüç täsiri we uzak möhletli tehniki hyzmatyň pes çykdajylary.
2. Kemçilikleri: Başlangyç maýa goýumlarynyň ýokary bolmagy, durnuksyz iş görkezijileri, az mukdarda ozon öndürýär we belli bir howpsuzlyk howplaryny döredýär (abraýly brendler ozon derejesini howpsuzlyk çäklerinde saklaýar).

Ýok. Soňky barlaglar PM2.5-iň gipertoniýa ýa-da depressiýa ýaly beýleki saglyk meselelerinden garaşsyz, Altsgeýmer keseliniň töwekgelçiligini gönüden-göni ýollar arkaly artdyrýandygyny görkezýär.

Insultlar gan-beýni päsgelçiliklerine zyýan ýetirip, zyýanly ownuk bölejikleriň ýa-da iltihap maddalarynyň beýnä has aňsat girmegine we nerw zeperlenmesini çaltlaşdyrmaga mümkinçilik berýär.

Bu siziň ileri tutýan ugryňyza baglydyr. Mehaniki süzgüçler has howpsuz we tehniki taýdan hyzmat etmek aňsat, ýöne täze süzgüçleri satyn almagy talap edýär. Elektrostatik ulgamlar has gowy süzgüçlere eýedir we gaýtalanýan çykdajylary azaldýar, ýöne ozon galyndylaryny döredip biler.